छापा संस्करण

आज असोज ७ गते, ताप्लेजुङको फक्ताङ्लुङ गाउँपालिकास्थित घुन्सामा भएको हेलिकप्टर दुर्घटनाको १८ वर्ष पूरा भएको छ । जसले नेपालका विभिन्न क्षेत्रका २४ जना विशिष्ट व्यक्तित्वहरूको निधनभएको १८ वर्ष पुरा भएको छ ।
संरक्षणविद्, भूगोलविद्, योजनाविद्, सरकारी अधिकारी, र वन्यजन्तु विशेषज्ञहरू यस दुर्घटनामा परेका थिए । उहाँहरूको योगदानको स्मरण गर्दै, असोज ७ गतेलाई सरकारले राष्ट्रिय संरक्षण दिवसको रूपमा मनाउने निर्णय गरेको थियो ।
घुन्सा हेलिकप्टर दुर्घटनाको १८ वर्षपछि पनि, यो घटना नेपालमा संरक्षण र वातावरणीय संरक्षणको मुद्दाहरूमा एक महत्वपूर्ण मोड बनेको छ ।
दुर्घटनाको पृष्ठभूमि
वि.सं. २०६३ असोज ७ गते विश्व वन्यजन्तु कोष नेपालद्वारा आयोजना गरिएको कञ्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्र आयोजनालाई स्थानीय समुदायलाई हस्तान्तरण गर्ने समारोहमा सहभागी हुन नेपालका विभिन्न विशिष्ट व्यक्तित्वहरूको टोली घुन्सा पुग्नुभएको थियो । यो परियोजना हिमालय क्षेत्रको जैविक विविधताको संरक्षणमा एक महत्वपूर्ण कदम थियो । कञ्चनजङ्घा क्षेत्र नेपालको एक प्रमुख संरक्षण क्षेत्र हो, जहाँ दुर्लभ वनस्पति, जनावर, र जैविक सम्पदाको संरक्षणमा लामो समयदेखि काम हुँदै आएको छ । परियोजनाको हस्तान्तरण कार्यक्रमपछि, सहभागीहरू काठमाडौँ फर्किन हेलिकप्टर चढेका थियो ।
तर दुर्भाग्यवश, फर्कने क्रममा घुन्सास्थित फले पहाडमा हेलिकप्टर दुर्घटना भयो, जसले नेपालको संरक्षण अभियानमा गहिरो शोकको वातावरण ल्यायो । दुर्घटनामा तत्कालीन वन राज्य मन्त्री गोपाल राई, भूगोलविद् डा. हर्क गुरुङ, संरक्षणविद् डा. चन्द्र गुरुङ, वन्यजन्तु संरक्षण विज्ञ डा. तीर्थमान मास्के, वन मन्त्रालयका सचिव डा. दामोदरप्रसाद पराजुली, राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु विभागका महानिर्देशक नारायण पौडेल, र अन्य विशिष्ट व्यक्तित्वहरूले ज्यान गुमाए ।
दुर्घटनाको कारण र छानबिन
दुर्घटनाको छानबिन गर्न तत्कालीन सरकारले जनकेशरीराज पण्डितको नेतृत्वमा एक कार्यदल गठन गरेको थियो । प्रारम्भिक अनुसन्धानका अनुसार, दुर्घटनाको प्रमुख कारण मौसम प्रतिकूलता थियो । घुन्सा क्षेत्र हिमालयको उचाइमा पर्छ, जहाँ मौसमले एकैपटक आकस्मिक रूपमा परिवर्तन हुन सक्छ । अनुसन्धानले प्रतिकूल मौसमले हेलिकप्टरको उडानमा अवरोध पु¥याएको र त्यसैले दुर्घटना निम्त्याएको निष्कर्ष निकालेको थियो । यस छानबिनले मौसमजन्य कारणलाई प्राथमिक कारक भने पनि, यस घटनाले नेपालमा हवाई सुरक्षासम्बन्धी प्रश्नहरू पनि उठायो । नेपालको भौगोलिक बनावट र मौसमका कारण उच्च पहाडी क्षेत्रहरूमा हवाई सुरक्षाको चुनौतीबारे गम्भीर बहसहरू गरिएका थियो । यस घटनाले नेपालमा उड्डयन सुरक्षाका मापदण्डहरू सुधार गर्न र उच्च हिमाली क्षेत्रहरूको उडानमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने कुरालाई अगाडि ल्याएको थियो ।
संरक्षण अभियन्ताहरूको योगदान
घुन्सा हेलिकप्टर दुर्घटनामा ज्यान गुमाउने व्यक्तिहरू नेपालको संरक्षण अभियानमा महत्वपूर्ण भूमिका निभाउने व्यक्तित्वहरू थिए। तीमध्ये प्रमुख व्यक्तित्वहरूमा डा. हर्क गुरुङ, डा. चन्द्र गुरुङ, र गोपाल राई थिए।

डा. हर्क गुरुङ भूगोलविद् मात्र नभएर नेपालका दिगो विकास, सामाजिक न्याय, र संरक्षण क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउने व्यक्तित्व हुनुहन्थो । उहाँले नेपालको भौगोलिक र सामाजिक संरचनाको गहिरो अध्ययन गर्नुभएकोे थियो । उहाँले हिमालय क्षेत्रको जैविक विविधताको संरक्षणमा पनि अत्यन्तै सक्रिय थियो ।
डा. चन्द्र गुरुङले अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र परियोजना (ब्ऋब्ए) को नेतृत्व गर्दै संरक्षणको एउटा नयाँ मोडेल प्रस्तुत गर्नभएको थियो । यो परियोजनाले स्थानीय समुदायसँग मिलेर काम गर्ने र उहाँहरूलाई संरक्षणको जिम्मेवारी दिने अवधारणालाई अघि ल्यायो, जसले संरक्षण र दिगो विकासलाई सँगसँगै अगाडि बढाउने प्रयास ग¥यो । गोपाल राई, जो तत्कालीन वन राज्य मन्त्री हुनुहुन्थो , उहाँले नेपालको वन संरक्षण, जैविक विविधताको समृद्धि, र वातावरणीय व्यवस्थापनमा सरकारको भूमिका सुदृढ बनाउन महत्वपूर्ण काम गरेका गनुभएको थियो । उहाँ वन्यजन्तु संरक्षण र राष्ट्रिय निकुञ्जहरूको व्यवस्थापनमा नीति निर्माणमा संलग्न हुनुहन्थो ।
राष्ट्रिय संरक्षण दिवसः एक महत्वपूर्ण पहलकदमी
घुन्सा हेलिकप्टर दुर्घटनामा परेका महान् व्यक्तित्वहरूको योगदानको सम्मानमा सरकारले असोज ७ गतेलाई राष्ट्रिय संरक्षण दिवसको रूपमा मनाउने निर्णय गरेको हो । यस दिवसले देशभर जनचेतना फैलाउने काम गर्दछ । नेपालको जैविक विविधता, वन्यजन्तु, र वातावरणीय संरक्षणको मुद्दालाई प्राथमिकता दिने उद्देश्यका साथ विभिन्न कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छ । नेपाल जैविक विविधताले भरिपूर्ण देश हो, जहाँ विभिन्न प्रकारका दुर्लभ वनस्पति, जनावर, र प्राकृतिक स्रोतहरू पाइन्छन् । तर यी स्रोतहरूको संरक्षण र दिगो उपयोगको आवश्यकता सधैं अत्यावश्यक रहेको छ ।
स्मरणीय घटनाहरू र वार्षिक कार्यक्रमहरू
प्रत्येक वर्ष असोज ७ गते, देशभरका विभिन्न संघसंस्थाहरू, विशेष गरी वन्यजन्तु संरक्षण तथा वातावरणसम्बन्धी संस्थाहरूले कार्यक्रमहरू आयोजना गर्छन् । ताप्लेजुङमा, घुन्सा दुर्घटनामा निधन भएका व्यक्तित्वहरूको स्मृतिमा विशेष कार्यक्रम गरिन्छ । भिन्तुनाडाँडास्थित स्मारकमा सरसफाइ अभियान र श्रद्धाञ्जली कार्यक्रम गरिन्छ । स्थानीय विद्यालय र समुदायहरूले वातावरणीय संरक्षणको महत्वबारे छलफल गर्दै जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरू आयोजना गर्छन् ।

घुन्सा हेलिकप्टर दुर्घटनाले नेपालमा संरक्षणको महत्त्वलाई एक ऐतिहासिक मोड प्रदान गरेको छ । १८ वर्षको यो अवधिमा, नेपालले संरक्षणका क्षेत्रमा धेरै प्रगति गरे पनि अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ । आजको दिनले हामीलाई ती महान् व्यक्तित्वहरूको सम्झना गराउँछ, जसले नेपालको संरक्षण अभियानमा आफ्नो जीवन समर्पण गरे । यसले हामीलाई वातावरणीय संरक्षणको मार्गमा निरन्तर लाग्न प्रेरित गर्छ र भावी पुस्तालाई जिम्मेवारी बोध गराउँछ ।
घुन्सा हेलिकप्टर दुर्घटनाको स्मरण गर्दै, हामीले यो बुझ्नुपर्छ कि प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण हाम्रो मात्र होइन, भावी पुस्ताको लागि पनि महत्त्वपूर्ण छ ।