छापा संस्करण

यस वर्षको लाखे जात्रा सम्पन्न् भएको छ । गत नाग पञ्चमीका दिन ताप्लेजुङको भिन्तुना डाँडामा रहेको भीमसेन मन्दिरमा विशेष कार्यक्रम गरी लाखे सुरुभएको जात्रा कृष्ण जन्माष्टमीको दिनमा कृष्ण जन्मीएसंगै मंगलबार लाखेसंग लडाई गरेर समापन गरिएको हो ।

नेपाल भाषा तथा सांस्कृतिक समाजको नेतृत्वमा विगत देखि ताप्लेजुङको सदरमुकाम फुङ्लिङ बजार नाच प्रर्दशन गर्दै आएका छन् । मंगलबार दिन भर लाखे र कृष्णको लडाईको खेल देखाएर रातको १० बजे कृष्णले लाखेलाई मारेको खेल देखाएसंगै यो वर्षको लाखे जात्रा सकिएको नेपाल भाषा सांस्कृतिक समाज ताप्लेजुङका अध्यक्ष शंखर श्रेष्ठले बताउनुभयो ।

भिमसेन मन्दिरमा विधिवत पूजा गरि लाखेमा प्रयोग हुने ढोल, भ्याम्टा, मुकुन्डो, लाखेले लगाउने कपडा लगायतका सामग्रीको समेत पूजा गरि जात्रा सुरु गरिएको थियो । द्वापर युगमा भगवान श्रीकृष्ण र उहाँको मामा कंशबीचको लडाईंको झल्को दिने गरी विभिन्न गतिविधि गर्दै नेवार समुदाय भएका बजार क्षेत्रमा लाखे जात्रा प्रदर्शन गरिएको थियो । श्रीकृष्णको जन्मपछि उहाँको मामा कंशको हत्यासँगै लाखे जात्राको समापन हुन्छ

नेपाल भाषा तथा सांस्कृतिक समाजका अनुसार लाखे जात्रा नेपालको सांस्कृतिक वैभवको महत्वपूर्ण अंश हो, विशेषगरी नेवार समुदायको परम्परागत संस्कार र संस्कृतिसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको यो पर्व ताप्लेजुङ लगायत नेवार समुदाय भएको जिल्लाहरुमा मनाइन्छ । यो जात्रामा लाखे नाच मुख्य आकर्षण हुन्छ, जसमा डरलाग्दो मुखुण्डो लगाएर नाच्ने पात्र (लाखे)लाई दुष्ट आत्माहरूको प्रतीकका रूपमा चित्रण गरिन्छ। लाखे जात्रा जनै पूर्णिमा, गाईजात्रा, र इन्द्रजात्राको अवसरमा विशेष उत्साहका साथ मनाइने परम्परा हो ।

लाखे जात्राको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
गणेशराम लाछीको एक अनसन्धन लेख अनुसार लाखे जात्राको उत्पत्ति र यसको इतिहासबारे विभिन्न किंवदन्तीहरू प्रचलित छन् । तीमध्ये एक लोकप्रिय कथा अनुसार, काठमाडौं उपत्यकामा कुनै समय एक विशाल राक्षस (लाखे) आतंक मच्चाउँदै हिँड्थ्यो । स्थानीयवासीहरूलाई डर देखाउन र दुःख दिन आएको यो राक्षसलाई देवताहरूले हराएपछि लाखेको स्वरूपलाई मुखुण्डोमा कैद गरी त्यसलाई सांस्कृतिक पर्वका रूपमा प्रस्तुत गर्न थालियो । लाखे नाचको माध्यमबाट दुष्ट प्रवृत्तिलाई परास्त गर्ने सन्देश जनमानसमा प्रवाहित गर्न खोजिएको हो ।

यो जात्रा मुख्य रूपमा नेवार समुदायसँग सम्बन्धित भए पनि यसको सांस्कृतिक महत्त्व सम्पूर्ण नेपाली समाजका लागि महत्वपूर्ण छ । नेवार समुदायले लाखे जात्रालाई आस्थाको पर्वका रूपमा मनाउँछन्, जसमा स्थानीय देवी–देवताहरूको सम्मान, सांस्कृतिक विरासतको जगेर्ना, र समुदायबीच एकताको भावना प्रबल हुन्छ ।
लाखे नाचको विशेषता

लाखे नाच लाखे जात्राको प्रमुख आकर्षण हो । यो नाचमा सहभागी पात्रले राक्षसको रूप धारण गर्छ, जसका लागि ठूलो र डरलाग्दो मुखुण्डो, रातो वा कालो रङको विशेष पोशाक, र विशाल आकारका माला तथा अन्य आभूषणहरू प्रयोग गरिन्छ। लाखेले गरेको आक्रामक नाचको माध्यमबाट दुष्ट शक्तिहरूलाई परास्त गरिन्छ भन्ने मान्यता रहेको छ ।

लाखे नाचको विशेषता भनेको यसको भव्य र अद्वितीय प्रस्तुति हो। लाखे पात्रले गाउँको भित्रि भागसम्म हिँड्दै मानिसहरूसँग आन्तरिक संवाद गर्दै डर र उत्सुकता उत्पन्न गराउँछ । लाखेको नृत्य शैली आक्रामक, उत्तेजित, र निकै गतिशील हुन्छ, जसले जात्रामा एक अलग र रहस्यमय माहौल सिर्जना गर्छ ।
सांस्कृतिक महत्त्व

लाखे जात्रा केवल धार्मिक पक्षमा मात्र सीमित छैन, यसले समाजलाई एकता र सद्भावको सन्देश दिन्छ । लाखे जात्रामा विशेषगरी नेवार समुदायका मानिसहरूको ठूलो सहभागिता हुने भए पनि यसमा अन्य समुदायका मानिसहरूको पनि उत्तिकै चासो र भागेदारी हुन्छ । यसले विभिन्न जातजातिहरूबीचको आपसी समन्वय र एकअर्काको संस्कृतिप्रतिको सम्मानलाई प्रोत्साहित गर्दछ ।

लाखे नाचले धर्म, कला, र संस्कृति बीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ । लाखे नाचको एक अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको यो संस्कारले प्राचीन नेपाली समाजको जीवनशैली र रीतिरिवाजलाई जगेर्ना गर्नु हो । लाखे नाचको समय मानिसहरू देवी–देवताहरूलाई पूजा गर्दै लाखे नाच्ने पात्रलाई वरिपरि घेरेर मौनता र भक्ति भावमा सहभागी हुन्छन् ।
आधुनिक समयको चुनौती

लाखे जात्राको महत्त्व आधुनिक समाजमा घट्दै गएको देख्न सकिन्छ । बढ्दो शहरीकरण, पश्चिमा संस्कृतिको प्रभाव, र आधुनिक मनोरञ्जनका साधनहरूको कारणले गर्दा पुराना परम्परागत पर्वहरूमा युवापुस्ताको चासो कम हुँदै गएको छ । शहरीकरणले गर्दा लाखे जात्रालाई पूर्ण रूपमा व्यवस्थित गर्न चुनौती थपिँदै गएको छ ।

तथापि, लाखे जात्रा र लाखे नाचको संरक्षणका लागि विभिन्न संस्थाहरू, विशेष गरी नेवार समुदायका जातीय संस्थाहरूले ठोस पहल गरिरहेका छन् । यो जात्रालाई राष्ट्रिय रूपमा चिनाउन र यसले बोकेको सांस्कृतिक सम्पदालाई जगेर्ना गर्नका लागि स्थानीय समुदाय र सरकारबीचको सहकार्य आवश्यक छ ।

लाखे जात्रा नेपालका परम्परागत पर्वहरूमध्ये एक हो, जसले धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान, र सामुदायिक एकतालाई सशक्त बनाएको छ । यस पर्वको माध्यमबाट नेपाली समाजले पुरानो संस्कारको जगेर्ना मात्र गर्दैन, सांस्कृतिक पुनर्जागरणको अभियानलाई पनि अघि बढाउँछ ।